|
بررسی خنده در ایات و روایات
مرضیه رستمیان
در این مقاله سعی شده، به موضوع خنده با محوریت آیات،
روایات و تا حدودی به علم روانشناسی پرداخته شود.
بررسی لغوی «ضحك»
راغب اصفهانی میگوید:ضحك:باز شدن و شادابی چهره و ظاهر
شدن دندانها از سرور و شادی روح است.
ضواحك:دندانهایی كه هنگام تبسم ظاهر میشوند.
خنده اختصاص به انسان دارد و در غیر انسان یافت نمیشود و
باید همچنین اضافه كرد:تعجب از سببهای خنده است كه در
نهایت به خنده ختم میشود و آن به ارادهٔ
خدا و انسان بستگی دارد.پس خندهای كه به اراده از بنده
صادر میشود، مانند سایر افعال انسان باید در جهت صلاح و
نیكی لحاظ گردد.1
در باب كلمهٔ
«خنده» در لغت نامهٔ
دهخدا آمده است؛حالتی كه انسان به واسطهٔ
شعف و خوشحالی و بشاشت پیدا میكند و در آن لبها و دهان
به حركت در میآیند و این حالت با آواز مخصوصی همراه است.
خنداننده و خنده كننده
خداوند در سوره نجم،آیه 43 میفرماید:«و انه هو اضحك و
ابكی؛و هم اوست كه میخنداند و میگریاند.»
در این آیه، این مسئله كه آیا خنده و گریه از اعمال خود
انسان است یا بر طبق آنچه كه از معنای این آیه برمیآید،
تنها عامل خنده و گریهٔ
خداوند میباشد، مورد بررسی قرار گرفته است.
در تفسیر المیزان، اشاره خوبی به این موضوع گردیده، با این
مضمون كه خنده و گریه را به خود انسانها نسبت دهیم.برای
اینكه نسبت دادن، گریه و خنده و هر كار دیگری به انسان به
این جهت است كه او آن كار را انجام داده و به خدا، به این
علت كه او آن را ایجاد كرده، و بین این دو فرق زیادی
میباشد، كه با وجود این فرق هم باز بین اراده خدا و اراده
انسان به خندیدن و گریه كردن منافاتی نیست.زیرا اراده الهی
به خنده ارادی و به اختیار قرار گرفته است، نه هر خندهای،
اگر چه به اجبار باشد.پس اراده انسان در خندیدن مؤثر است و
آن سببی است كه در طول، سببیت اراده خدا قرار گرفته، نه در
عرض آن، تا منافاتی پیش آید و بگویند، چون دو علت در عرض
هم هستند.پس چگونه دو سبب یك مسبب را بوجود میآورند.2
در بعضی از تفاسیر، این موضوع مطرح شده كه اگر خنده و گریه
بطور مطلق فعل خدا بود، دیگر امر و نهی به آن نمیشد،
چنانكه در آیه 82 سوره توبه خداوند نمیفرمود:«فلیضحكوا
قلیلاً و لیبكوا كثیرا» و یا در سوره نجم، آیه 60
میفرماید:«و تضحكون و لاتبكون» سبب خنده و گریه به انسان
نسبت داده نمیشد.3
در تفسیر انوار درخشان آمده كه خنده و گریه دو حالت روانی
است كه انسان در صورت تحقق شرایطی به اختیار مرتكب آن دو
میشود و بر حسب ایجاد فعل اختیاری به شرط اراده پروردگار
است،زیرا خداوند، انجام كاری را با لوازم تشخیص آن خواسته
است كه بوجود آید.4
انواع خنده
خنده از روی تعجب
خداوند در سورهٔ
نمل، آیهٔ
19 میفرماید:«فتبسم ضاحكا من قولها و قال رب اوزعنی ان
اشكر نعمتك الّتی انعمت علیّ و علی والدیّ و ان اعمل صالحا
ترضه و ادخلتی برحمتك فی عبادك الصالحین؛سلیمان از گفتار
او دهان به خنده گشود و گفت:پروردگارا!در دلم افكن تا
نعمتی كه به من و پدر و مادرم ارزانی داشتهای سپاس بگزارم
و به كار شایستهای كه آن را میپسندی بپردازم، مرا به
رحمت خویش در میان بندگان شایستهات داخل كن.»
در بیشتر تفاسیر خندهٔ
حضرت سلیمان را نتیجهٔ
تعجب دانستهاند.از آن جهت كه مورچهای یاران خود را از
لشكر عظیم ایشان برحذر میدارد، و این آینده نگری و مصلحت
اندیشی مورچه باعث تعجب و خندان شدن حضرت سلیمان گردیده
است.
2.خداوند در سورهٔ
هود، آیهٔ
71 میفرماید:«و آمرأته قائمه فضحك فبشّرنها باسحاق و من
وراء اسحاق یعقوب؛و زن او (حضرت ابراهیم (ع)) ایستاده بود
خندید.پس وی را به اسحاق و از پی اسحاق به یعقوب مژده
دادیم».
در رابطه با خنده همسر حضرت ابراهیم (ع)، ساره و علت
آن،نظرات متفاوتی وجود دارد، اما در بیشتر تفاسیر از جمله
مجمع البیان، این تفسیر را به دلایل مختلف ناشی از تعجب
دانستهند.
خنده تمسخر آمیز
1.خداوند در سورهٔ
زخرف آیهٔ
47 میفرماید:«فلما جاءهم بایاتنا و إذا هم منها یضحكون؛پس
چون آیات ما را برای آنان آورد، ناگهان ایشان بر آنها خنده
زدند.»
این آیه به خنده قوم حضرت موسی اشاره دارد.زمانی كه آن
حضرت معجزات الهی را به آنها عرضه داشتند،آنان بدون تأمل
در آن آیات ایشان را مسخره كردند.
2.خداوند در سورهٔ
نجم آیهٔ
59 و60 میفرماید:«افمن هذا الحدیث تعجبون. و تضحكون و لا
تبكون؛آیا از این سخن عجب دارید و میخندید و نمیگریید.»
بعضی گفتهاند:یعنی ای مشركان! آیا از این قرآن و نازل شدن
آن از جانب خداوند بر حضرت محمد و معجزه بودن آن در شگفت
نمیشوید و از روی استهزاء میخندید.جمله «لاتبكون» به این
معنا به كار رفته كه چرا بخاطر وعدههای عذاب قرآن بر خود
نمیگریید.5
خندههای شادی در روز رستاخیز
1.خداوند در سورهٔ
عبس آیهٔ
38 و39 میفرماید:«وجوه یومئذه مسفره. ضاحكه
مستبشره؛چهرههایی در آن روز گشاده و نورانی است خندان و
مسرور است.»
منظور از این آیه خندیدن در روز قیامت، بخاطر اعمال نیك
است.
محرومیت از خنده، كیفر جهادگریزی
1.خداوند در سورهٔ
توبه آیهٔ82
می فرماید:«فلیضحكوا قلیلا و لیبكوا كثیرا جزاء بما كانوا
یكسبون؛از این پس كم بخندند و به جزای آنچه بدست میآورند،
بسیار بگریند .»
در تفسیر المیزان ذیل این آیه آمده است كه ابن ابی حاتم و
ابن مردویه از ابن عباس روایت كردهاند:رسول الله در جنگ
تبوك(آخرین جنگی كه حضرت رسول در آن شركت جست) به مردم
دستور داد تا با او حركت كنند.چون این واقعه در تابستان رخ
داد و هوا گرم بود، عدهای گفتند:یا رسول الله! هوا بسیار
گرم است و ما طاقت بیرون رفتن نداریم و شما نیز بیرون
نروید و خدای تعالی در پاسخشان فرمود:بگو، آتش جهنم داغتر
و سوزانتر است و خطاب به آنها این آیه نازل گردید، البته
منظور از كم خندیدن، همان خوشحالی ناپایدار دنیوی است كه
از ناحیه ترك جهاد و امثال آن به ایشان دست داد و منظور
از گریه زیاد، گریه در آخرت بخاطر عذاب دوزخ در حرارت
شدید است.6
ابو علی سینا نیز در رسالهٔ
علم النفس خویش میگوید:«از خواص انسان یكی این است كه چون
اشیای نادره، را درك میكند.انفعالی حاصل میكند كه تعجب
خوانده میشودو خنده به دنبال دارد».7
امانوئل كانت (فیلسوف آلمانی) نیز در رابطه با علت خنده
میگوید:«هر انتظاری كه عقیم بماند و قضیه صورت دیگری
یابد،موجب خنده شود».8
گاهی خندههای ما ساختگی است و در حقیقت از درون و به طور
طبیعی نیست و هیچ علامت درونی هم ندارد، از این نوع
خندهها میتوان به نیشخند زدن، خندهٔ
استهزا آمیز عصبی، خندیدن به دیگران نه با دیگران و خندیدن
به چیزهایی كه خنده دار نیست،اشاره كرد.این نوع خندهها
هیچ هیجان مثبتی به همراه ندارد، حتی اگر خیلی هم بزرگ
باشند.در واقع در این خندهها ماهیچههای اطراف دهان در
اطراف چشمها بیحركت هستند.و فقط زمانی كه هیجان واقعی و
اصیل باشد این ماهیچهها فعال میگردند؛اما در لبخندهای
واقعی و احساس شده كه نتیجهٔ
فعالیتهای خود به خود دو ماهیچهٔ
اصلی میباشند، كه یكی از آن ماهیچهها،ماهیچههای اصلی
قدامی است،این ماهیچه گوشههای لب را به طرف بالا و به سمت
گونه میكشد .ماهیچههای دیگری كه در لبخندهای اصیل
معمولاً فعال میگردند، عضلهٔ
اطراف دهان است كه گونه را بالا میبرد و پوست را از كاسهٔ
چشم به طرف داخل جمع میكند.این اثر و فعالیت ماهیچهها در
هنگام خندهٔ
اصیل در تمام انواع آن از لبخند كم رنگ گرفته تا خندهٔ
با صدا و قهقههٔ
غیر قابل كنترل وجود دارد و به یك میزان میباشد.همچنین
باید دانست كه خندهٔ
احساس شدهٔ
طبیعی مدت زمان مشخصی دارد و به ندرت بیش از چهار ثانیه
دوام دارد.9 در نتیجه نمیتوان خندههای طولانی و با صدای
بلند را دارای اثر بیشتری از لبخندهای كوتاه و بدون صدا
دانست.
در رابطه با اثرات مثبت خنده باید گفت:خنده موجب رسیدن
اكسیژن بیشتر به ششها و عمیقتر شدن تنفس می شود و موجب
تحریك بیشتر و بهبود جریان خون میگردد.10
در همین رابطه، رابرت زایانك چنین نتیجه گیری میكند كه
باید به تمام بیماران روانی و بیمارانی كه از ناراحتی
جسمانی شكایت دارند آموخت كه به عنوان بخش خاصی از
درمانشان لبخند بزنند.11
و اینبوم نیز میگوید:وقتی افراد به عمد لبخند میزنند،
معمولاً احساس شادی بیشتری هم میكنند.12
و همانطور كه میدانیم خنده یك درجه از لبخند بالاتر است و
تمام اثرات مثبت خنده در لبخند نیز وجود دارد، حتی اثبات
شده كه یك خندهٔ
لطیف و با صدای پایین،جذابترین خندههاست و به مراتب نسبت
به خندهٔ
با صدای بلند، خویشایندتر میباشد.13
از ویژگیهای اخلاقی ائمه(ع)، متبسم بودن آنها میباشد، كه
در روایات به آن اشاره گردیده و به عنوان یك خصلت پسندیده،
مطرح گشته است.
امام صادق(ع) فرمود:«ضحك المؤمن تبسم؛خندهٔ
مؤمن، لبخند است».14
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1.حسن مصطفوی،حسن،التحقیق فی كلمات القرآن الكریم،ج 7،باب
ضحك.
2.علامه طباطبایی،ترجمه تفسیر المیزان،مترجم:سید محمد باقر
موسوی همدانی، ج 15، ص 502.
3.شیخ طبرسی،ترجمه تفسیر مجمع البیان،گروهی از مترجمان، ج
18 ، ص 92.
4.همدانی،انوار درخشان فی تفسیر القرآن،ج 16،ص 33.
5.مجمع البیان ،ج 23،ص 423.
6.المیزان، ج 9،ص 492.
7.مجید پزشكی،قدرت خنده،ص 20.
8.همان.
9.هاجكینسون،لبخند درمانی،مترجم:زهرا ادهمی،ص 37 ـ 38.
10.همان،ص 56.
11.همان،ص 91.
12.همان،ص 87.
13.همان،ص 139.
14.كلینی، كافی، ج 2،ص664.
|
