|
نقد و معرفی
اساسی ترین منابع قرآن پژوهی برای جوانان
بهاء الدین خرمشاهی
حدیثی از رسول اكرم(ص) به این مضمون نقل شده است كه
فرمودهاند: چون كسی در نوجوانی و جوانی قرآن
بیاموزد،معرفت قرآنی با خون و گوشت او سرشته میشود. بنده
به عنوان یك قرآنپژوه،بارها و بارها در جلسات قرآنی،
مساجد، سخنرانیها یا محافل دانشگاهی با این سؤال و مسأله
مواجه میشوم كه عزیزان نوجوان و جوان از من میپرسند: با
چه منابعی قرآنپژوهی را آغاز كنیم. من به فراخور حال
مخاطب،چند اثر را نام میبرم.
اكنون مناسب دیدم كه خوب است اساسیترین منابعی را كه من
خود سالیان سال،با آنها انس داشتهام و ارزش و كارایی
آنها، به دستم آمده است، در اینجا معرفی كنم.
1. تفسیر:
در زمینهٔ تفسیر قرآن هنوز تفسیری كه برای جوانان و
نوجوانان نوشته شده باشد نداریم و بعضی از پیش خود از آنجا
كه شهرت تفسیر المیزان حضرت علامه طباطبایی ـ اعلیاللّه
مقامه ـ را شنیدهاند، به سراغ ترجمهٔ فارسی المیزان
میروند و این كار درست نیست و چندان حاصلی ندارد،زیرا
المیزان برای قرآنشناسان و به اصطلاح «منتخبان»[كسانی كه
به اعلای مطالعات علمی رسیدهاند و به نوعی از تحصیل عادی
و حتی عالی فراغت یافتهاند] نوشته شده است. لذا در عین
آنكه تفسیر مهم و كارآمدی هست، ولی برای از میان سالی به
بالا خوب است. حدوداً از 45سالگی به بعد و نه برای 15
25سالگی
كه مراد ما در این مقاله است. بهترین تفسیری كه تا به
امروز برای عامه و برای مراجعه كننده، ساده و بدون اطلاعات
فراوان قرآنی ـ اسلامی نوشته شده است، تفسیر نمونه است كه
نزدیك به 30جلد است. خوشبختانه این تفسیر یك خلاصهٔ پنج
جلدی دارد. ناگفته نماند كه این تفسیر را عدهای از فضلای
قرآنپژوه حوزهٔ علمیهٔ قم،زیر نظر آیتالله مكارم شیرازی
فراهم كردهاند. آری خلاصهٔ پنججلدی این تفسیر، برای
نوجوانان و جوانان مناسب است. تفسیر نور جناب حجةالاسلام
والمسلمین محسن قرائتی هم زبان و بیان ساده و دلنشینی
دارد.
2. ترجمه:
اولین توصیهٔ اینجانب به مخاطبان این مقاله این است كه از
ترجمههای تحتاللفظی كه طی هزار سال، دوام و رواج داشته
است، بپرهیزند و شیفتهٔ سخنان كسی یا كسانی كه داد سخن
میدهند و در بیان اهمیت ترجمهٔ قدما كوشا هستند، نشوند،
زیرا بنده به تحقیق و تجربه دریافتهام كه حتی یك ترجمه از
صدها ترجمهٔقدما(كه دهها نمونهٔآن چاپ شده است) برای
امروزیان و به ویژه برای نوجوانان و جوانان مناسب نیست و
خوشبختانه در این مدت بیست سال(بعد از پیروزی انقلاب
اسلامی)، بیش از ده ترجمهٔخوب، درست، دقیق و مفهوم، به
بازار كتاب و فرهنگ عرضه شده است كه از آن میان، شش ترجمه
را توصیه میكنم:
1ـ ترجمهٔ آیتاللّه مكارم شیرازی
2ـ ترجمهٔ آقای عبدالمحمد آیتی
3ـ ترجمهٔ آقای محمدمهدی فولادوند
4ـ ترجمهٔ آقای دكتر سید جلال الدین مجتبوی
5ـ ترجمهٔ آقای مسعود انصاری
6
ترجمه بهاءالدین خرمشاهی[زیرا بدون ذرهای هوای نفس و دفاع
از خود عرض میكنم كه زبان ترجمه اینجانب بسیار ساده و همه
فهم و زودیاب است و استقبال از آن در مدت دوسال و نیم از
زمان انتشارش حاكی از همین است].
بشارت بدهم كه ترجمهای ویژهٔ كودكان و جوانان نیز به همت
یكی از برجستهترین صاحبنظران ادبیات كودكان و نوجوانان
یعنی آقای مصطفی رحماندوست در دست تهیه و تدوین است و
اولین بخش آن كه ترجمهٔ جزء سیام قرآن كریم است و در
روانی مانند آب و در زلالی هم مانند آب است، به تعداد كمی
چاپ شده و برای نظرخواهی از اهل نظرعرضه گردیده است. تكمیل
و انتشار كامل این ترجمه، نقطهٔعطفی در ترجمهٔ قرآن كریم
به فارسی است.
3. فرهنگ:
لغتنامههای قرآنیِ عربی و عربیـفارسی فراوان است. یكی
از بهترین آنها لسانالتنزیل اثری از مؤلف گمنام، به تصحیح
آقای دكتر مهدی محقق است. ترجمهٔاین بنده هم در قطع رحلی،
دارای یك واژهنامهٔ دوازده هزار مدخلی در پایان كتاب است.
اگر كسی واژهنامهٔ مفصلتر بخواهد بهترین آنها قاموس قرآن
نوشته استاد قرشی است كه هفت جلد آن در سه مجلد به چاپ
رسیده است.
4. فهرستها:
فهرستها، آمار مرجعی هستند كه خودشان مراد نیستند، بلكه
كلیدی هستند كه در تحقیق و مراجعه به قرآن را به روی پژوهش
باز میكنند.
بهترین فهرستهای آیهیاب و واژهیاب قرآن كریم،سه اثر است
كه داشتن هر كدام برای مخاطبان ما كافی است:
الف ـ المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الكریم، اثر محمد فؤاد
عبدالباقی كه حدوداً 60 ـ70 سال پیش تدوین شده و صدها هزار
نسخه از آن در جهان اسلام و ایران به طبع رسیده است. كار
این فهرست(ها) این است كه با جست و جو در آنها در زیر
مادهٔ اصلی هر كلمه محل آن كلمه را در قرآن كریم پیدا
میكنیم. ولی برای این كار، باید ریشهٔكلمه را بشناسیم.
مثلاً مستضعفین را در ریشهٔ«ضعف» جست و جو كنیم.
ب ـ فرهنگ آماری كلمات قرآن كریم، اثری 3جلدی، تدوین آقای
دكتر محمود روحانی كه آسانیابتر از كتاب قبلی است و
مثلاً همان كلمهٔ مستضعفین را باید در «م» (و سپس «سین» و
سپس «ضاء» و غیره) جست و جو كرد.
ج ـ فهارس قرآن، اثر دكتر محمود رامیار كه هم فهرست
الفبایی(مانند فهرست و فرهنگ دكتر روحانی) به دست داده است
و هم فهرست موضوعیاب.
اما جمع و جورترین فهرست یا فرهنگ موضوعیاب قرآنی اثری
است به نام فرهنگ موضوعی قرآن، تدوین كامران فانی و
بهاءالدین خرمشاهی(چاپ سوم، انتشارات ناهید، 1377) كه در
یك جلد و چهارصد صفحهٔ دو ستونی است. مثلاً خمس را باید در
«خ» و زكات را در «ز» جستجو كرد. درست مانند فرهنگ معین،
یا لغتنامهٔ دهخدا.
5. تاریخ قرآن:
دو تاریخ قرآن، در بازار كتاب امروز وجود دارد. یكی اثر
دكتر محمدباقر حجتی به نام پژوهشی در تاریخ قرآن، دیگری كه
اندكی نایاب است، تاریخ قرآن اثر شادروان دكتر محمود
رامیار .
6. اعلام قرآن:
اعلام، جمع كلمهٔ عَلَم است. عَلَم یعنی اسم خاص كه گاه
جغرافیایی است مانند مَدین، مدینه. گاه تاریخی مانند یكایك
پیامبران یا شخصیتهایی چون قارون كه در قرآن از آنها یاد
شده است. بهترین اعلام قرآن، كتابی است به همین نام از
شادروان دكتر محمد خزائلی، چاپ انتشارات امیركبیر. كتاب
كوچك «قرآن شناخت» نوشتهٔاینجانب، هم اعلام قرآن را به
كوتاهی معرفی كرده است.
7. احكام قرآن:
مراد از احكام قرآن فقه قرآن یا شرح آیات احكام است و
مسایلی چون ازدواج و طلاق و كفار و سوگند شكستن و نظیر
اینها. بهترین اثر در این زمینه بر مبنای فقه شیعه «احكام
قرآن» اثر شادروان دكتر محمد خزائلی است.
8. اخلاق قرآن:
بهترین اثر در این زمینه كه هم اخلاق حمیده و هم اخلاق
رذیله را شرح میدهد فرهنگ واره اخلاق قرآن، اثری جمع و
جور و یك جلدی، از دكتر جعفر شعار است.
9. كلیات:
مراد آثاری است كه مباحثی كلی و در عین حال لازم در
زمینهٔقرآنشناسی و قرآنپژوهی را معرفی میكند. كتاب
قرآن شناخت،اثر اینجانب برای همین منظور و برای مخاطبان
جوان نوشته شده است و چاپ چهارم آن هم از سوی انتشارات طرح
نو انتشار یافت. این كتاب به كلاسها و آموزشگاههای كنكور
هم راه یافته است و بسیار دانشآموزپسند از آب در آمده
است.
اما كتاب مفصلتر از این در همین زمینه شناخت قرآن، اثر
قرآنشناس بزرگ معاصر، استاد حاج سید علی كمالی دزفولی است
كه از سوی نشر اسوه انتشار یافته است.
10. دایرة المعارف قرآنی:
به فارسی فقط یك اثر، آن هم به تازگی انتشار یافته است.
این اثر «دانشنامهٔ قرآن و قرآنپژوهی» نام دارد كه هفده
مؤلف، در نگارش آن همكاری داشتهاند. افتخار جمع و تدوین
این اثر با نگارندهٔ این سطور بوده است. این كتاب مشتمل بر
3600مقاله است. مقالات همه امضا و كتابشناسی دارد. زبان و
بیان این دانشنامه روشن و همهفهم است و داشتن این كتاب،
محقق جوان را از داشتن بعضی از كتابهایی كه نام بردیم
مانند اعلام قرآن و احكام قرآن هم بینیاز میگرداند. در
این كتاب، بیش از 800كتاب قرآنی عربی، انگلیسی و فارسی
معرفی شده است و بیش از 800تن از قرآنپژوهان كه از این
میان دویست زندگینامه از معاصران زنده و به قلم خودشان
است.
اینها كه برشمردیم و به كوتاهی معرفی كردیم، اساسیترین
آثار در میان آثار و مراجع قرآنپژوهی است و داشتن آنها
نیاز یك دهه تحقیق پژوهشگران جوان را برآورده میسازد.
|
