دوره‌های تربیت معلّم در عصر نبوی

مهدی غفاری

در این نوشتار می خواهیم بدانیم كه رسول خداص چگونه معلّم قرآن تربیت می كردند و ما نیز اگر بخواهیم، چگونه می توانیم معلّم قرآن ـ مطابق الگوهای پیامبر اسلام ـ باشیم.

پیش تر گفتیم1 كه آموزش قرآن در زمان رسول خداص عبارت بود از: خواندن آیات قرآن توسط معلّم برای متعلّم و شنیدن و تكرار او، تا آنجا كه متعلّم نیز بتواند همراه معلّم یا به تنهایی همان آیات را بخواند. اگر این گونه به آموزش قرآن نگاه كنیم، به یكی از جالب‌ترین پدیده ها در آموزش و ترویج قرآن در زمان رسول خداص برمی خوریم كه ما آن را‌«دوره های خودجوش تربیت معلّم قرآن» نام نهاده‌ایم. در این باره باید بگوییم كه آن حضرتص در آموزش و ترویج قرآن نظام جالب و جامعی را طراحی كرده بودند؛ به گونه ای كه آموختن قرآن، یكی از امور رایج و روزمرهٔ مسلمانان ـ آن هم از مهم ترین و مفید‌ترین فعالیت های زندگی یك نفر ـ به شمار می‌آمد. بر همین اساس، مسلمانان زمان پیامبر، می‌كوشیدند تا اولاً آیات بیش تری از كتاب خدا را در دل خود جای دهند و آن‌ها را در زندگی خود به كار بندند؛ و از سوی دیگر اگر كسی حتی یك آیه هم می‌آموخت، برای این كه از فضیلت معلّمی قرآن بهره مند شود، درصدد آموزش همان یك آیه برمی‌آمد.

در زمان پیامبرص بسیار پیش می آمد كه مثلاً  وقتی یكی از صحابه «ده سوره» و دیگری كه  «بیست سوره» را آموخته بود، زمانی كه به هم می رسیدند و زمینه را مساعد می دیدند، سوره هایی را كه یكی بلد نبود، به دیگری می آموخت. بسیار اتفاق می افتاد كه فرزند، آیاتی را كه آموخته بود، پس از بازگشت به خانه، به مادر یا پدرخود آموزش می داد و یا كسی آیات جدیدی را برای همسرش  می‌خواند تا او نیز حافظ  آیات جدید باشد.

همهٔ این شور و نشاط ها برای این بود كه پیامبر اكرمص بر آموختن و آموزش دادن قرآن بسیار تاكید و تشویق می‌كردند و چون آموزش قرآن را بسیار سهل و آسان كرده بودند، همه دوست می‌داشتند كه هم قرآن بیاموزند و هم به دیگران بیاموزانند.

حدیث «بهترین شما كسی است كه قرآن را بیاموزد و به دیگری تعلیم دهد»2 را همه خوب می‌شنیده ایم؛ ولی شاید كم تربه عمق  این حدیث پی‌برده  باشیم. مقصود پیامبرص از آموختن و آموزش دادن قرآن، آموزش كلّ  قرآن یا آموختن تجوید یا روخوانی یا مانند این ها نیست؛ بلكه شنیدن و تكرار حتی یك آیه و یاد دادن همان یك آیه به دیگری ـ به وسیله خواندن و تكرار ـ  می تواند مصداقی از آن سخن رسول خداص  باشد. پیامبر اكرمص بارها می فرمودند: از من فرا بگیرید و به دیگران بیاموزید؛ اگر چه یك آیه از قرآن باشد.  به همین علّت بود كه مسلمانان صدر اسلام، خود را در برابر فراگرفتن و یاد دادن حتی یك‌ آیه هم مسئول می‌دیدند، و جامعهٔ اسلامی زمان پیامبرص، همواره و به صورت خودجوش مملوّ از «قرآن  دانان»، «حاملان قرآن»، و «معلّمان و مروّجان قرآن» بود.

نكتهٔ بسیار جالبی كه در بعضی از روایات به آن اشاره شده، این است كه این مسأله آن چنان رایج بوده است كه در همٔه مدینه و حتی دیگر شهرهای اسلامی، هر كس اولاً می دانسته كه چقدر از قرآن را آموخته و ثانیاً بقیهٔ آن را از چه كسی می تواند بیاموزد و چقدر از قرآن را می تواند به دیگران یاد بدهد. دراین باره نقل شده است كه یكی از اصحاب رسول خدا می گوید:

 به عبدالله بن مسعود مراجعه كردم تا «سورهٔ شعراء» را از او یاد بگیرم. ابن مسعود گفت: این سوره را من خود یاد نگرفته ام؛ ولی می توانی آن را از خبّاب بن ارت ـ كه او شخصاً آن را از پیامبر فراگرفته‌ـ بیاموزی. من نیز به خبّاب مراجعه كردم و آن سوره را آموختم.3

فضای آموزش قرآن نباید به‌گونه ای باشد كه یك نفر سال های سال معلّم قرآن باشد و دیگری   سال های سال متعلّم. بلكه فضای قرآنی كشور باید به‌گونه ای باشد كه هر كس احساس كند، همین كه آیاتی از قرآن را آموخت، می تواند به‌راحتی و بدون كسب توانایی خاص و جدیدی آن آیات را به دیگران بیاموزد.

امروزه نیز اگر بخواهیم به فضایمطلوب و منظورِ  نظر پیامبر اكرمص دست پیدا كنیم، باید خود را هر چه بیش تر به الگوهای پیامبر اكرم نزدیك كنیم و بدانیم كه ما نیز می توانیم دوره های خود‌جوش تربیت معلّم قرآن را ایجاد كنیم؛ اگر: آموزش قرآن را در درست تعریف كنیم و بدانیم آموختن و یاددادن قرآن بسیار ساده است و اگر آیاتی را كه در سینه داریم ـ‌اگر چه یك آیه باشد‌ـ برای دیگری ـ خصوصاً نزدیكان و دوستان خود ـ بخوانیم تا آن ها نیز تكرار كنند تا یاد بگیرند، آموزش قرآن انجام شده است؛ و از سوی دیگر بكوشیم تا افرادی را بیابیم كه آنان  آیات و سوره هایی را كه ما نمی دانیم، در سینه دارند و از آن ها بخواهیم كه آن آیات را برای ما بخوانند تا ما نیز آیات جدیدی را بیاموزیم.با این شیوه، قرآن  در فضای خانه و مدرسه و مسجد و بازار، بر سر زبان های می افتد و همگی توفیق شرفیابی به محضر قرآن را پیدا می كنیم.

ـــــــــــــــــــــــــــــــ

1. بشارت، شمارهٔ23، ص65، مقالهٔ تعریف آموزش قرآن در سیره پیامبر اكرم ص

2. «كنزالعمال»، خ 2351.

3. مسند احمد بن منبل، ج 2، ص 3980.

مسؤليت مطالب مندرجه در اين صفحه بر عهده نويسنده مقاله مي باشد.