|
طليعه
علم نور است و معلم اول خداست. تعليم و تعلم از آموزههاى انبيا و
اولياست و وظيفه معلم رسيدن و رساندن به خداست. علمجويى فريضه بر مسلمانهاست و
دوستدارى علم و علاقه به جويندگان علم از ارزشهاست.
تعليم هر علمى داراى بسى نكته هاست و تدريس هر درسى، آشنايى با بسى
تجربههاست. و تدريس، دانش است و عشق است و روش است و بسيارى درسهاست و بدون آن،
هرچه هست پوچ است و بىبهاست.
آنچه در
پى آمده، «110» قطره از يك درياست كه طبق حروف ابجد، برابر با نام مولا «على عليه
السلام» امير مؤمنهاست، و برگرفته از دانشها و كتابها و تجربه هاست، و همچون
مشعلى در تاريكىهاست. و در هر قسمت، بسيارى از نكتههاى مهم آن در نگاشته ماست و
با توجه به كلاسهاى آزاد و غيرآزاد و زمينه ها و شرايط ويژه هر كدام قابل اجراست
شرايط تدريس
الف)
شرايط زمانى تدريس
1 - براى رفتن به كلاس
تاخير نداشته باشيد و از تز نادرست «نظم ما در بىنظمى ماست» جدا پرهيز كنيد; زيرا
چنانچه شاگردان كلاس شما 30 نفر باشند و شما 10 دقيقه تاخير كنيد، در حقيقت 300
دقيقه (5 ساعت) از وقت انسانها را به هدر دادهايد و اين اتلاف وقت قابل جبران
نيست. و نيز در موارد ضرورى و غير اختيارى بيش از 50 دقيقه تدريس نكنيد، و زمان هر
جلسه تدريس را درنظر داشته باشيد تا با كمى يا زيادى وقت روبرو نشويد; يعنى درس را
بموقع آغاز نماييد و بموقع نيز تمام كنيد; زيرا بىنظمى استاد، شاگردان را نيز
بىنظم مىكند و به گفته «سعدى»:
اگر زباغ رعيت ملك
خورد سيبى
برآورند غلامان او
درخت از بيخ
2 - بين دو جلسه تدريس
حد اقل 10 دقيقه استراحت كنيد; اين استراحت تاثير بسزايى در تدريسهاى بعدى شما
خواهد داشت. از استاد كهنسالى پرسيدند: «شما با اين سن و سال زياد، چگونه اين همه
تدريس مىكنيد؟» پاسخ داد: «من در برابر يك ساعت تدريس، يك ساعت نيز استراحت
مىكنم» .
3 - هنگامى كه خودتان
در اواخر درس اعلام مىكنيد وقت درس تمام شده است، ديگر آن را ادامه ندهيد، مگر آن
كه ادامه درس با مشورت خود شاگردان و بدون رودرواسى آنان انجام گيرد.
4 - در كلاسهاى
اختيارى - تا آنجا كه امكان دارد - بكوشيد زمان تدريس را تغيير ندهيد و درس را بدون
علت ضرورى تعطيل نكنيد. استادى مىگفت: «به تجربه براى من ثابتشده است كه تغيير
زمان كلاس و يا تعطيل كردن كوتاهمدت آن، باعث كم شدن تعداد شاگردان مىشود» .
5 - درس خود را با
توجه به زمان پيشبينى شده و تعداد جلسات تدريس و روزهاى تعطيل زمانبندى كنيد تا
از نظر زمانى در پايان دوره يا ترم و يا سال با مشكلى روبرو نشويد. اين كار نوعى
«برنامهريزى آموزشى» است. استادى را مىشناسم كه هميشه با شروع درسها تقويمى
تهيه مىكند و با توجه به روزهاى تعطيل و تعداد جلسات، براى درس خود برنامهريزى
دارد.
ب) شرايط مكانى تدريس
6 - سعى كنيد مكان
تدريستان داراى دما، روشنايى، مساحت، بهداشت، آرامش، ميز و صندلى مناسب باشد.
7 - شاگردانى را كه
گوش يا چشمشان ضعيف است در جلوى كلاس، و شاگردانى را كه قدشان بلند است در انتهاى
كلاس بنشانيد. نيز فاصله شما با شاگردان، فاصلهاى مناسب باشد بهطورى كه صدايتان
براى همه آنان به خوبى شنيده شود.
8 - در صورت امكان،
محل كلاس را در جايى انتخاب كنيد كه مورد سوء استفاده كسانى قرار نگيرد، و از محل
سكونتشاگردان بسيار دور نباشد.
ج)
شرايط آموزشى تدريس
9 - در پايان هر دوره
آموزشى خود، با نظرخواهى از فراگيران به ارزيابى آموزشى و تاثيرات پرورشى درس خود
بپردازيد. براى اين كار مىتوانيد حد اقل سه سؤال را دراختيار آنان بگذاريد: 1 .
نكات منفى كلاس; 2 . نكات مثبت كلاس; 3 . نظريات و پيشنهادها.
10 - در آغاز راه، هر
درسى را به همان صورتى كه مىخواهيد تدريس كنيد، در جاى خلوتى و پيش از تدريس،
تمرين كنيد.
11 - در مواردى كه
كتاب و يا متن درسى وجود ندارد، در صورت امكان به شاگردان خود، جزوه و متن درسى
بدهيد.
12 - مطالب درسى را
دستهبندى كنيد; زيرا دستهبندى مطالب در تفهيم درس و كيفيت تدريس بسيار مؤثر است.
بيار اى سخنگوى چابك
سراى
بساط سخن را يكايك به
جاى
13 - رؤوس مطالب درسى
را روى يك كاغذ كوچك بنويسيد و از روى آن تدريس كنيد تا مطلبى فراموشتان نشود.
14 - يكى از مهمترين
اصول آموزشى، داشتن «تنوع» در هنگام آموزش است; پس بيشتر به آن توجه كنيد.
15 - به حضور و غياب
شاگردان جز در موارد استثنايى، توجه داشته باشيد. مىتوانيد براى استفاده بيشتر از
وقت، شخصى مطمئن را براى انجام اين كار معين كنيد.
16 - اگر سؤالى را در
كلاس مطرح كرديد، سرانجام جواب آن را بدهيد و آن را بىجواب نگذاريد.
17 -سعى كنيد در هر
جلسه تدريس، مطالب نو و تازهاى نيز براى شاگردان خود داشته باشيد. اين امر موجب
پويايى و بالندگى كلاس شما خواهد شد.
18 - در صورت امكان،
تعداد شاگردان كلاستان از 20 نفر بيشتر نباشند، اگرچه تغيير شرايط در تغيير تعداد
شاگردان نيز تاثير مىگذارد.
19 - درس را از افراد
مختلف و از جاى جاى كلاس و در اوقات گونهگون بپرسيد تا همه شاگردان هماره از
آمادگى درسى برخوردار باشند و احساس تبعيض هم نكنند.
20 - شاگردان را با
روشهاى گوناگون و مناسب، نسبتبه يادگيرى درس تشنه كنيد; به گفته «مولانا»: آب كم
جو تشنگى آور بهدست
تا بجوشد آبت از بالا
و پست
21 - در كلاس درس،
سؤالات خود را به گونهاى مطرح كنيد كه شاگردان را به انديشيدن وا دارد و در حل آن
سؤالات كمك كند، نه اينكه فقط نادانى آنان را ظاهر سازد.
22 - تا آنجا كه امكان
دارد انجام تكاليف درسى را به عنوان مجازات و جريمه و تنبيه، از فراگيران نخواهيد.
23 - سؤالات مناسب ولى
خارج از موضوع درس را پس از پايان كلاس جواب دهيد، نه اين كه آنها را هنگام تدريس
پاسخ دهيد و نه اين كه اصلا پاسخ ندهيد.
24 - در صورتى كه
خستگى را در وجود شاگردان احساس كرديد، اگر مىتوانيد از ادامه تدريس خوددارى كنيد.
گاه اين خستگى در شاگردان به صورتهاى گوناگونى مانند نگاه به ساعت، گذاشتن پلكها
روى هم، بستن كتاب و كلاسور با صداى بلند، سخن گفتن با يكديگر، توجه نكردن به درس و
نگاه به جاهاى ديگر جلوهگر مىشود.
25 - اگر متن درسى يا
كتابى براى تدريس خود داريد، نخست مطالب آن را دستهبندى كنيد، روى تابلو بنويسيد و
توضيح دهيد و سپس آنها را با متن درسى و كتاب تطبيق دهيد.
26 - موضوع و عنوان
درس را در آغاز تدريس به طور مشخص بازگو كنيد، و درصورت امكان آن را به صورت سؤال و
طرح مسئله در آوريد و روى تابلو بنويسيد. يكى از استادان با تجربه و با سابقه هميشه
در آغاز تدريس خود، موضوع و عنوان درس را روى تابلو مىنوشت و سپس آن را براى
فراگيران بيان مىكرد.
27 - اگر شبههاى را
براى مخاطبان خويش مطرح مىكنيد، آن را بدون پاسخ نگذاريد. در غير اين صورت، جدا از
طرح اينگونه شبهات بپرهيزيد.
28 - خلاصه و جمعبندى
و نتيجه درس را در پايان تدريس براى شاگردان خود بيان كنيد.
29 - گاهى برخى از
شاگردان، سؤال شاگردان ديگر و بويژه شاگردان رديفهاى جلوى كلاس را نمىشنوند و يا
متوجه نمىشوند; در اين صورت، يك بار ديگر سؤال را تكرار كنيد و توضيح دهيد تا همه
شاگردان، سؤال را در يابند و سپس آن را پاسخ دهيد.
30 - بكوشيد از طرح
مطالب بدون مدرك و ماخذ و يا با مدرك و ماخذ نامعتبر خوددارى كنيد; بلكه مدرك و
ماخذ مطالب را نيز بهطور صحيح و دقيق ذكر نماييد.
31 - اگر از شاگردان
سؤالى مىكنيد - تا آنجا كه امكان دارد - اجازه دهيد خود شاگردان پاسخ آن را بيابند
و بگويند و يا حتى زمينه پاسخ دادن را نيز براى آنان فراهم آوريد، نه اينكه خودتان
بىدرنگ پاسخ آن را بدهيد.
32 - اگر پاسخ سؤالى
را به بعد موكول مىكنيد، آن سؤال را در ذهن خود داشته باشيد و يا بر صفحه كاغذى
يادداشت نماييد تا حتما پاسخش را در جلسات بعد به دانش آموختگان بدهيد.
33 - جواب سؤالات
شاگردان را با كلمات و عبارتى مانند «ظاهرا» ، «احتمالا» ، «فكر مىكنم» و «تقريبا
اينطور است» ندهيد; بلكه بكوشيد پاسخ آنها را به طور صحيح بيابيد و سپس به طور
دقيق و قطعى به آنان بگوييد.
34 - برخى از
روانشناسان معتقدند كه اگر بخواهيم تمام اصول يادگيرى را در يك اصل خلاصه كنيم، آن
اصل عبارت از «توجه كردن به آموختههاى قبلى فراگيران» است; پس به اين اصل، بسيار
توجه كنيد.
35 - در صورت امكان از
شاگردان خود، هم آزمون كتبى، هم آزمون شفاهى و هم آزمون عملى بگيريد.
36 - مطلبى را كه
شاگردان با سعى و تلاش خود بهدست مىآورند، از آن خود مىدانند و آن را با علاقه و
بدون مقاومت مىپذيرند.
پس زمينه دستيابى به
مطالب به وسيله خود شاگردان را براى آنان فراهم آوريد.
37 - پزشك روانشناسى
مىگفت: «شاگردان حدود 25 دقيقه مىتوانند روى يك موضوع خاص تمركز كافى داشته
باشند. پس از آن، تمركز حواسشان سير نزولى خواهد داشت» . از اينرو بايد پس از اين
مدت، در كلاس درس «تنوع» ايجاد كنيد.
38 - استادى مىگفت:
«تعليم و تربيت هماهنگى مىخواهد» .
بايد با مدير، سرپرست،
مسؤول، معاون، همكاران ديگر و يا حتى با پدر و مادر شاگردان هماهنگى داشته باشيد تا
تلاش شما بيهوده و آب در هاون كوفتن نباشد.
39 - تا آنجا كه امكان
دارد، اوقات استراحت و زنگ تفريح دانش آموختگان را نگيريد; زيرا در چنين اوقاتى،
فرآيند يادگيرى سير نزولى فراوانى خواهد داشت.
40 - بهگونهاى تدريس
كنيد كه دانشآموختگان بااستعداد بپسندند و دانش آموختگان كماستعداد درك كنند.
د) شرايط روحى و عاطفى
تدريس
41 - هنگامى كه نشاط
روحى و عاطفى داريد تدريس كنيد و اين كار را با خوشرويى، نرمخويى، و خونسردى انجام
دهيد. تا آنجا كه ممكن است از تدريس به هنگام كسالت، عصبانيت، خوابآلودگى، اضطراب،
نگرانى، ناراحتى و غمگينى بپرهيزيد.
42 - خودتان در تدريس،
شور و احساس داشته باشيد تا بتوانيد شور و احساس شاگردان را نيز برانگيزانيد.
43 - تدريس نيازمند
«تفريح» است و «تفريح» است و «تفريح» ! آن را فراموش نكنيد.
44 - رابطهاى صميمى و
عاطفى با شاگردان برقرار كنيد، و آنان را در حل مشكلات خانوادگى و گرفتارىهاى
شخصىشان يارى دهيد; عدم رسيدگى به اينگونه مسائل، ممكن استباعث افت تحصيلى آنان
شود.
|
